เทคนิคลวดลายผ้าไทย

มัดหมี่ลวดลายจากโครงสร้างผ้า

          “มัดหมี่” เป็นศิลปะวิธีการทำให้เกิดลวดลายเป็นผืนผ้าด้วยการมัดเส้นด้ายหรือเส้นไหม ตามตำแหน่งลวดลายเป็นเปลาะๆ แล้วนำไปย้อมสี สีจะดูดซึมเข้าไปในเส้นไหมในบริเวณที่ไม่ถูกมัด ส่วนบริเวณที่ถูกมัดจะไม่มีการซึมของสีและเมื่อแกะออกจะเกิดเป็นตำแหน่งของลวดลายตามช่องเชือกนั้นๆ ดังนั้นหากมีการมัดหมี่หลายสีจะต้องมีการมัดบริเวณที่ย้อมสีแล้วในครั้งแรกเพื่อเป็นการไม่ให้เกิดสีย้อมทับ เรียกว่าการโอบหมี่ ถึงแม้จะมีการมัดที่แม่นยำเพียงใด แต่เมื่อนำมาทอแล้วมักจะมีความเหลื่อมของสีบนเส้นไหมอยู่บ้าง ดังนั้นการทำผ้ามัดหมี่จึงถือได้ว่าเป็นศิลปะบนผ้าที่น่าหลงใหลแต่มีอัตลักษณ์เฉพาะตัวในผ้าผืนนั้นๆที่ยากที่จะลอกเลียนให้เหมือนเดิมได้ในแต่ละผืนผ้า
          ลวดลายมัดหมี่ที่สืบทอดกันมาแต่โบราณได้รับแรงบันดาลใจในการออกแบบลวดลายจากจากธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม ขนบธรรมเนียมประเพณี และความเชื่อ เช่น ลายดอกแก้ว ลายต้นสน ลายนาค ลายใบไผ่ ลายโคมห้า ลายขันหมากเป็น (ลายบายศรี) เป็นต้น
         
ผ้ามัดหมี่มีความนิยมทอกันเกือบทุกจังหวัดในประเทศไทย โดยเฉพาะทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เส้นด้ายที่นิยมใช้มีทั้งไหม และฝ้าย เทคนิคการทอผ้าแบบมัดหมี่แบ่งได้เป็น 3 ประเภท คือ
            1. มัดหมี่เส้นพุ่ง เป็นมัดหมี่ที่มัดย้อมลวดลายเฉพาะเส้นพุ่งเท่านั้น ซึ่งได้รับความนิยมมากที่สุด
            2. มัดหมี่เส้นยืน เป็นมัดหมี่ที่มัดย้อมลวดลายเฉพาะเส้นยืนเท่านั้น
            3. มัดหมี่ซ้อนหรือมัดหมี่สองทาง เป็นผ้ามัดหมี่ที่มัดย้อมลวดลายทั้งเส้นพุ่งและเส้นยืน
(สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม, (ม.ป.ป.)

ลวดลายผ้าซิ่นมัดหมี่โฮล

          หมี่โฮล เป็นผ้ามัดหมี่ที่มีลักษณะเฉพาะที่โดดเด่น ใช้เส้นไหมน้อยในการทอ มีการมัดย้อมเส้นพุ่งด้วยวิธีการเฉพาะเรียกว่า จนองโฮล ในการค้นลำมัดหมี่  มัดหมี่โฮลแต่ละลำจะเป็นอิสระต่อกัน (สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม, (ม.ป.ป.) เทคนิคการมัดโบราณจะใช้เทคนิคการมัดหมี่เส้นพุ่ง การทอมีทั้งการทอแบบหมี่รวดซึ่งเป็นผ้ามัดหมี่ที่มีลายต่อเนื่องกันทั้งผืน และหมี่คั่นซึ่งเป็นผ้ามัดหมี่ที่ทอลายมัดหมี่ สลับกับลายริ้วคั่นสลับกับลายริ้วคั่นสลับไปตลอดทั้งผืน และมีการต่อตีน เรียกว่า ประโบล
          ลักษณะ/โอกาส/การนำไปใช้ นิยมสวมใส่เฉพาะในงานพิธีกรรมทางศาสนา งานบุญประเพณีและพิธีการที่สำคัญ

ผ้าซิ่นมัดหมี่คั่น หรือหมี่โฮล-สไรย์ ลายใบไผ่ 
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ ย้อมสีแดง สีเขียว สีคราม สีเหลือง
แหล่งที่ทอ จังหวัดสุรินทร์
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 166)

ผ้าซิ่นมัดหมี่รวด หรือหมี่โฮล-สไรย์ ลายขออุ้มหน่อย 
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีแดง สีเขียว สีคราม สีเหลือง
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณสุชาติ สมาน
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 170)

ผ้าซิ่นมัดหมี่รวด หรือหมี่โฮล-สไรย์ ลายโคมซ้อนโคม 
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีแดง สีน้ำตาลเข้ม สีเหลือง
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณสุชาติ สมาน
(ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 171)

หมี่ร่าย

การออกแบบลวดลาย และการออกแบบระบบการทอ – หมี่ร่าย

          หมี่ร่าย เป็นการออกแบบลวดลายที่มีความซับซ้อน โดยโครงสร้างลวดลายออกแบบเป็นแนวทแยงมุมทั้งผืน ต้องอาศัยการออกแบบการเตรียมเส้นด้ายพุ่งอย่างเป็นระบบ กล่าวคือ ช่างมัดลายหมี่จะต้องคำนวณจังหวะรอยต่อที่ลายจะย้อนมาต่อกันเป็นเส้นแนวทแยงได้อย่างพอดี โดยมีวิธีการในการกรอด้ายมัดหมี่เข้าหลอดเพื่อใช้ทอ จะต้องกรอจากหมี่ลำแรกถึงหมี่ลำสุดท้ายเป็นหลอดที่หนึ่ง ส่วนหลอดที่สองจะกรอหมี่ลำสุดท้ายมาหาหมี่ลำแรก กรอด้ายมัดหมี่สลับกันไปจนครบ แล้วเมื่อนำมาทอจะต้องทอหลอดคี่หรือหลอดคู่อย่างเดียวจนหมด แล้วจึงทอหลอดที่เหลือตามลำดับ เช่น ทอหลอดที่ 1, 3, 5, 7, 11 ….. จนครบ แล้วจึงทอหลอดที่ 2, 4, 6, 8, 11 ….. จนครบ ลวดลายที่ได้จะมีลักษณะลายทแยงไปทางเดียวกันเรียกว่า หมี่ร่าย

ลายเครือขอกูด

ผ้าซิ่นหมี่ร่าย (ทอลายแนวทแยง) ลายเครือขอกูด
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำเงิน สีฟ้า สีแดง
แหล่งที่ทอ จังหวัดบุรีรัมย์
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 120)

ผ้าซิ่นหมี่ร่าย (ทอลายแนวทแยง) ลายเครือขอกูด
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีเขียวขี้ม้า
แหล่งที่ทอ จังหวัดบุรีรัมย์
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 121)

หมี่รวด

การออกแบบลวดลาย และการออกแบบระบบการทอ – หมี่รวด

          หมี่รวดหรือหมี่โลด “รวด” มาจากภาษาท้องถิ่นภาคอีสานว่า “เฮ็ดลวดเดียว” หมายถึง การมัดและทอลวดลายมัดหมี่ต่อเนื่องไปรวดเดียวจบ การออกแบบโครงสร้างลวดลายผ้ามัดหมี่แบบนี้นิยมทำกันมากกว่าแบบอื่น ๆ บางท้องที่ในภาคอีสานจะเรียกมัดหมี่แบบนี้ว่า “หมี่หว่าน” นักออกแบบจะต้องทราบว่าลวดลายจะเป็นการมัดเพียงชุดเดียวโดยองค์ประกอบลวดลายในโฮงหมี่นั้นจะกำหนดให้ลวดลายด้านข้างนั้นมัดเพียงครึ่งลายเท่านั้น เพราะในเวลาทอผ้าเมื่อย้อนลำดับลำหมี่จะเกิดเป็นลวดลายที่เต็มลาย ซึ่งในการทอผ้าจะทอไล่ลำดับหลอดหมี่ วนกลับจึงย้อนมาซ้ำลายเดิม ทำให้เกิดเป็นลวดลายมัดหมี่ที่ต่อเนื่องกันไปตลอดทั้งผืน

ลายดางแห (ตาข่ายแห)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายดางแห (ตาข่ายแห)
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม 
สีที่ใช้ มัดหมี่ สีดำมะเกลือ สีขาว, หัวซิ่นขิดสีม่วง สีขาว สีเหลือง, ตีนซิ่นสีดำ สีขาว สีแดง
แหล่งที่ทอ จังหวัดมหาสารคาม
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 89)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายตางแห (ตาข่ายแห)
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีฟ้า สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดขอนแก่น
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 94)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายขอนารี อุ้มลายโคมเก้า
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่สีน้ำตาล สีเหลือง สีส้ม, หัวซิ่นขิดสีชมพู สีเขียว สีเหลือง สีขาว
แหล่งที่ทอจังหวัดชัยภูมิ
เจ้าของตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 90)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายหมากจับหว่าน
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีม่วง สีขาว, หัวซิ่นริ้วสีแดง สีส้ม สีเขียว สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดขอนแก่น
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 92)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายหน่วยโคมห้า
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีม่วง แถบหัวซิ่นย้อมสีแดง สีเขียว สีเหลือง
แหล่งที่ทอ จังหวัดขอนแก่น
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติฅ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 93)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายรวงผึ้ง
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีม่วง สีแดง สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดขอนแก่น
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 95)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ด้วงน้อยล้อมลายมะเขือ
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำเงิน สีแดง สีเหลือง
แหล่งที่ทอ จังหวัดสุรินทร์
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 96)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายดอกแก้ว
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีแดง สีเหลือง
แหล่งที่ทอ จังหวัดชัยภูมิ
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 97)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายขอใหญ่ อุ้มลายบายศรี- หวีกล้วย
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีแดง สีเหลือง
แหล่งที่ทอ จังหวัดสุรินทร์
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 98)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายน้ำพอง/ฟองน้ำ (คลื่นหยดน้ำกระเพื่อม)
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีแดง สีเหลือง
แหล่งที่ทอ จังหวัดอุบลราชธานี
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 99)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายหน่วยขอ ล้อมลายปลาหมึก
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีแดง สีเหลือง
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 100)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายกาหลงรัง
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีชมพู สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดอุบลราชธานี
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 101)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายขออุ้มหน่วย
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีแดง สีขาว สีครามอ่อน
แหล่งที่ทอ จังหวัดบุรีรัมย์
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 102)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายแมงมุม
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีเหลือง สีเขียว
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 103)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายต้นสน
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีเขียว สีเหลือง สีชมพู
แหล่งที่ทอ จังหวัดร้อยเอ็ด
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 104)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายพวงมาลัย
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีชมพู สีเหลือง เครือสีน้ำตาล
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 105)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายป่าสน
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีชมพู สีชมพูอ่อน
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 106)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายไก่แจ้ กับลายต้นสน
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีเหลือง สีน้ำตาลแดง
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ 
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 107)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายกอข้าว
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีแดง สีเหลือง สีขาว สีชมพู
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ
เจ้าของผ้าตัวอย่าง คุณรุ่งชีวัน คำวิชิต
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 108)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายต้นสนบนกอข้าว
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีเหลือง สีเขียว
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 109

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายนาคชูสน
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีแดง สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 110)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายนาคเกี้ยว
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีเหลือง สีครีม
แหล่งที่ทอ จังหวัดสุริทร์
เจ้าของผ้าตัวอย่าง ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 111)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายนาคใหญ่
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาลแดง สีเหลือง
แหล่งที่ทอ จังหวัดสุรินทร์
เจ้าของผ้าตัวอย่าง คุณรุ่งชีวัน คำวิชิต
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 112)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายสิงห์คู่
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีเขียวขี้ม้า สีเหลืองอ่อน
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ
เจ้าของผ้าตัวอย่าง คุณรุ่งชีวัน คำวิชิต
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 113)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายหงส์ ลายแมงกะบี้/ผีเสื้อ ลายกระต่าย
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีเขียว สีเหลือง สีชมพู
แหล่งที่ทอ จังหวัดศรีสะเกษ
เจ้าของผ้าตัวอย่าง คุณรุ่งชีวัน คำวิชิต
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 114)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายนาคชูสน
ชื่อผ้า  ผ้าซิ่นหมี่รวด (ทอลายต่อเนื่อง) 
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีเขียวขี้ม้า สีแดง สีชมพูอ่อน
เจ้าของผ้าตัวอย่าง คุณสมชาย สกุลคู
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 115)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายต้นดอกไม้ ผีเสื้อ กระต่าย ปลา ไก่
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาล สีเหลือง สีแดง
เจ้าของผ้าตัวอย่าง คุณรุ่งชีวัน คำวิชิต
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 116)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายกวาง ลายกระรอก ลายกระแต
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีม่วง สีแดง สีชมพู
เจ้าของตัวอย่าง คุณรุ่งชีวัน คำวิชิต
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 117)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายเครือเถาลูกไม้ ลายสิงโต
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีเขียว สีแดง สีเหลือง
แหล่งที่ทอ จังหวัดร้อยเอ็ด 
เจ้าของตัวอย่างผ้า พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ร้อยเอ็ด
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 118)

ผ้าซิ่นหมี่รวด ลายเครือเถาลูกไม้ ลายสิงโตคู่
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีแดงอมม่วง สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดร้อยเอ็ด
เจ้าของตัวอย่างผ้า พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ร้อยเอ็ด
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 119)

หมี่คั่น

การออกแบบลวดลาย และการออกแบบระบบการทอ – หมี่คั่น

          หมี่คั่น เป็นลวดลายมัดหมี่ที่ถูกออกแบบให้มีการทอด้วยลวดลายขั้นระหว่างลวดลายหลักมีลักษณะเป็นแถบริ้วซึ่งอาจทอแทรกด้วยเส้นใยที่ควบเส้นแบบหางกระรอกหรือสีพื้นเข้าไปก็ได้ ส่งผลให้กระสวยเส้นพุ่งของการทอผ้าหมี่คั่นจะมีจำนวนมากกว่าการทอหมี่รวด แลหมี่ร่าย ลวดลายที่มัดมักจะเป็นลวดลายที่มีขนาดเล็ก เช่น ลายขอนาคน้อย ลายจอนฟอน (พังพอน) ลายบกคว่ำบกหงาย เป็นต้น

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายคองเอี้ย
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาลเข้ม สีแดง สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดร้อยเอ็ด
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 123)

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายคองเอี้ย
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาลเข้ม สีแดง สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดร้อยเอ็ด
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 125)

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายโคมเก้า ลายขาเปีย ลายปราสาทผึ้ง
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีเหลือง สีแดง สีเขียว สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดมุกดาหาร
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 124)

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายตะขอ
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำตาลเข้ม สีเหลือง สีขาว
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 126)

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายขอนาคน้อยวัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีเขียวขี้ม้า สีแดง สีขาว 
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณสมชาย สกุลคู
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 127)

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายโบกคว่ำโบกหงาย หรือบัวคว่ำบัวหงายวัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำเงิน สีแดง สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดมหาสารคาม
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 128)

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายขอนาคเกี้ยว
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีน้ำเงินเข้ม สีแดง สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดร้อยเอ็ด
เจ้าของตัวอย่างผ้า พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ร้อยเอ็ด
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 129)

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายโคมห้า คั่นหมี่ข้อ ลายโคมใหญ่
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีชมพู สีม่วง สีขาว สีเหลือง 
แหล่งที่ทอ จังหวัดร้อยเอ็ด
เจ้าของตัวอย่างผ้า พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ร้อยเอ็ด
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 130)

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายใบพร้าว (ใบมะพร้าว) หัวซิ่นขิดลายตาไก่
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีคราม สีเหลือง สีแดง สีเหลือง สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดขอนแก่น
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 131)

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายใบพร้าว
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสี้ขียวขี้ม้า สีเหลือง สีขาว, หัวซิ่นลายริ้ว สีแดง สีเหลือง สีเขียว
แหล่งที่ทอ จังหวัดมหาสารคาม
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 132)

ลายขอนาคน้อย ลายโคมห้า

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายขอนาคน้อย ลายโคมห้า
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีแดง สีดำ สีเขียว สีขาว, หัวซิ่นลายริ้ว สีแดง สีเขียวสีเหลือง สีขาว
แหล่งที่ทอ จังหวัดร้อยเอ็ด
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณอดิศักดิ์ สาศิริ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 133)

ลายตะขอ

ผ้าซิ่นหมี่คั่น ลายตะขอ
วัสดุที่ใช้ทอ
ไหม มัดหมี่ย้อมสีคราม สีเขียวขี้ม้า สีขาว, หัวซิ่นลายริ้ว สีชมพู สีเหลือง สีม่วง
แหล่งที่ทอ จังหวัดมหาสารคาม
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 134)

ลวดลายผ้าซิ่นตีนแดง

          ลักษณะเด่นของผ้า ลักษณะของผ้าจะมีหัวซิ่นและตีนซิ่นของผ้าจะเป็นสีแดงสด บางผืนจกลวดลายเป็นแถบริ้วลายจกขนาดเล็ก ตีนซิ่นบางครั้งมีการใช้เทคนิคการขิดเก็บเส้นไหมสี ลักษณะการมัดหมี่โบราณเป็นแบบมัดหมี่เส้นพุ่ง และมีการทอแบบหมี่รอดหรือมีลายต่อเนื่องกันตลอดทั้งผืน
         
วิวัฒนาการของผ้า ในอดีตมีการทอด้วยฟืมขนาดเล็กแล้วนำมาต่อหัวและตีนซิ่น แต่ปัจจุบันมีการทอต่อเนื่องเป็นผืนเดียวกันไม่ใช้การต่อระหว่างตัวซิ่น หัวซิ่นและตีนซิ่น และในสมัยโบราณนิยมทอผ้ามัดหมี่ตีนแดงให้เด็กและวัยรุ่นสวมใส่เพราะมีสีสดใส โดยลายหมี่ส่วนใหญ่เป็นลายดั้งเดิม คือ ลายนาค ลายแข่วเลื่อย(ลายฟันเลื่อย) ลายขอต่างๆ และต่อมาได้พัฒนาและปรับปรุงการทอเพื่อให้ผู้ใหญ่ได้สวมใส่ในงานบุญประเพณีสำคัญได้
         
ลักษณะ/โอกาส/การนำไปใช้ นิยมสวมใส่เฉพาะในงานพิธีกรรมทางศาสนา งานบุญประเพณีและพิธีการที่สำคัญ

ผ้าซิ่นมัดหมี่รวด ลายขออุ้มหน่อย 
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีครามเข้ม/สีดำ สีแดง สีเหลือง สีขาว (ทอลายด้วยเครือสีแดง และสีดำ)
แหล่งที่ทอ จังหวัดบุรีรัมย์
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 158)

ผ้าซิ่นมัดหมี่รวด ลายเอี้ยขอ 
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีครามเข้ม สีแดง สีขาว สีเขียว (ทอลายด้วยเครือสีแดงและสีครามเข้ม)
แหล่งที่ทอ จังหวัดบุรีรัมย์
เจ้าของตัวอย่างผ้า พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ร้อยเอ็ด
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 159)

ผ้าซิ่นมัดหมี่รวด ลายขอซ้อนนาคอุ้มหน่วย 
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีครามเข้ม สีแดง สีขาว (ทอลายด้วยเครือสีแดง และสีครามเข้ม)
แหล่งที่ทอ จังหวัดบุรีรัมย์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณแก้วสิริ แอฟวาริงแฮม
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 160)

ผ้าซิ่นมัดหมี่รวด ลายนาคซ้อขออุ้มนาค 
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีครามเข้ม สีแดง สีขาว สีเหลือง(ทอลายด้วยเครือสีแดง และสีครามเข้ม)
แหล่งที่ทอ จังหวัดบุรีรัมย์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณแก้วสิริ แอฟวาริงแฮม
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 161)

ผ้าซิ่นมัดหมี่รวด ลายเอี้ยขอนาค 
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีครามเข้ม สีแดง สีขาว (ทอลายด้วยเครือสีแดง และสีครามเข้ม)
แหล่งที่ทอ จังหวัดบุรีรัมย์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณนภาจรี สวนเดือนฉาย (Prayer Textile Gallery)
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 162)

ผ้าซิ่นมัดหมี่รวด ลายเอี้ยขอใหญ่ 
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีดำ สีแดง สีเหลือง สีขาว (ทอลายด้วยเครือสีแดงและสีดำ)
แหล่งที่ทอ จังหวัดบุรีรัมย์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณสมลักษณ์ สกุลคู บันนาค
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 163)

ผ้าซิ่นมัดหมี่รวด ลายขออุ้มหน่วย 
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม มัดหมี่ย้อมสีแดง สีขาว สีเหลือง สีเขียว สีดำ (ทอลายด้วยเครือสีแดงและสีดำ)
แหล่งที่ทอ จังหวัดบุรีรัมย์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณนภาจรี สวนเดือนฉาย (Prayer Textile Gallery)
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 164)

ผ้ามัดหมี่ลวดลายของชาวภูไท

          ผ้ามัดหมี่ลวดลายของชาวภูไท เป็นผ้ามัดหมี่เส้นพุ่ง ทอระบบ Weft – Face ใช้วัสดุทั้งผ้าฝ้าย และไหม รูปแบบการมัดมีทั้งหมี่รวด คือเป็นผ้าทอลายเดียวกันทั้งผืน และหมี่คั่นการทอสลับลายริ้ว ทอระบบ  Weft – Face ลวดลายทอได้รับแรงบันดาลใจจากธรรมชาติ ลายต้นไม้ ลายดอกไม้ ลายสัตว์ การดำรงชีวิต และพระพุทธศาสนา สีที่ใช้เป็นสีจากธรรมชาติ เช่น สีจากมะเกลือ สีคราม ทอสลับกับสีขาว และสีอื่นๆ เช่น สีม่วง สีแดง สีเหลือง สีขาว เป็นต้น 

ผ้าซิ่นหมี่ฝ้าย ลายขาเปีย ลายโคมห้า ลายหมากจับ
แหล่งที่ทอ จังหวัดมุกดาหาร
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 137)

ผ้าซิ่นหมี่ฝ้าย ลายใบบุ่นก้านก่อง
แหล่งที่ทอ จังหวัดมุกดาหาร
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณแม่นรินทิพย์ สิงหะตา พิพิธภัณฑ์ผ้า อำเภอหนองสูง จังหวัดมุกดาหาร
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 138)

ผ้าซิ่นหมี่ฝ้าย ลายนาคโขด (นาคม้วนขด)
แหล่งที่ทอ จังหวัดมุกดาหาร
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณแม่นรินทิพย์ สิงหะตา พิพิธภัณฑ์ผ้า อำเภอหนองสูง จังหวัดมุกดาหาร
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 140)

ผ้าซิ่นหมี่ฝ้าย ลายนาคซ่อนชู้ (นาคตัวใหญ่บังตัวเมียเล็ก)
แหล่งที่ทอ จังหวัดมุกดาหาร
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณแม่นรินทิพย์ สิงหะตา พิพิธภัณฑ์ผ้า อำเภอหนองสูง จังหวัดมุกดาหาร
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 141)

ผ้าซิ่นหมี่ฝ้าย ลายกะแจ/ประแจจีน (กุญแจโบราณ)
แหล่งที่ทอ จังหวัดมุกดาหาร
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณแม่นรินทิพย์ สิงหะตา พิพิธภัณฑ์ผ้า อำเภอหนองสูง จังหวัดมุกดาหาร
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 142)

ผ้าซิ่นหมี่ไหม ลายขอใหญ่ อุ้มหน่วยโคมห้า
แหล่งที่ทอ จังหวัดมุกดาหาร
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 143)

ผ้าซิ่นหมี่ไหม (มัดหมี่คั่น) ลายขอนาค
แหล่งที่ทอ จังหวัดกาฬสินธุ์
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 145)

ผ้าซิ่นหมี่ไหม (มัดหมี่รวด) ลายขอนาค ขาเปีย
แหล่งที่ทอ จังหวัดกาฬสินธุ์
เจ้าของตัวอย่างผ้า ผศ.ดร.สิทธิชัย สมานชาติ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 146)

ผ้าซิ่นหมี่ไหม (มัดหมี่รวด) ลายกาบ อุ้มบายศรี
แหล่งที่ทอ จังหวัดกาฬสินธุ์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณนภาจรี สวนเดือนฉาย (Prayer Textile Gallery)
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 147)

ผ้าซิ่นหมี่ไหม (มัดหมี่รวด) ลายหางปลาวา
แหล่งที่ทอ จังหวัดกาฬสินธุ์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณนภาจรี สวนเดือนฉาย (Prayer Textile Gallery)
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 148)

ผ้าซิ่นหมี่ไหม (มัดหมี่รวด) ลายนาคหัวซ้อง (นาคหัวสร้อย)
แหล่งที่ทอ จังหวัดกาฬสินธุ์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณสมชาย สกุลคู
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 149)

ผ้าซิ่นหมี่ไหม (มัดหมี่รวด) ลายขอใหญ่ บายศรีแหล่งที่ทอ จังหวัดกาฬสินธุ์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณวรรณิภา โพนะทา
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 150)

ผ้าซิ่นหมี่ไหม (มัดหมี่รวด) ลายนาคหัวซ้อง (นาคหัวสร้อย)
แหล่งที่ทอ จังหวัดกาฬสินธุ์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณวรรณิภา โพนะทา
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น.)

ผ้าซิ่นหมี่ไหม (มัดหมี่รวด) ลายขอก่าย
แหล่งที่ทอ จังหวัดกาฬสินธุ์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณวรรณิภา โพนะทา
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 155)

ผ้าซิ่นหมี่ไหม (มัดหมี่รวด) ลายเอี้ยขอใหญ่ อุ้มขันหมากเบ็ง
แหล่งที่ทอ จังหวัดกาฬสินธุ์
เจ้าของตัวอย่างผ้า คุณอดิศักดิ์ สาศิริ
(สิทธิชัย สมานชาติ, 2562, น. 156)

ผ้ามัดหมี่ลวดลายเอกลักษณ์ประจำจังหวัด
ผ้าไหมมัดหมี่ชนบท

ผ้ามัดหมี่ลายหมากจับว่าน

ผ้ามัดหมี่ลายปลาซิว

ผ้ามัดหมี่ลายนกเชิงเทียน

ผ้ามัดหมี่ลายขอพระเทพ

(สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม, ผ้าไหมมัดหมี่ชนบท)

ลักษณะเด่นของผ้า ผ้าไหมชนบท จะมีลายและ เทคนิคการทอผ้า ลายเก่าแก่ที่สืบทอดกันมาถือเป็นลายต้นแบบ และเป็นลายเก่าแก่ของผ้าเมืองขอนแก่น คือ ลายหมี่กง ลายขันหมากเบ็ง ลายขอพระเทพ หรือลายเชิงเทียน โดยเป็นการทอแบบ 3 ตะกอ เนื้อผ้าแน่น สม่ำเสมอ มีลักษณะสีและลวดลายของผ้าด้านหนึ่งสีทึบกว่าอีกด้าน สีที่เป็นเอกลักษณ์ดั้งเดิมคือ สีม่วง สีแดง สีเขียว สีเม็ดมะขาม เป็นต้น
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม
แหล่งที่ทอ อําเภอชนบท จังหวัดขอนแก่น
วิวัฒนาการของผ้า ลวดลายผ้าไหมมัดหมี่ชนบทลวดลายดั้งเดิม เป็นลวดลายที่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษ ใช้วิธีการมัดหมี่และทอแบบดั้งเดิม ซึ่งปัจจุบันอาจเปลี่ยนแปลงสีสันได้ตามความต้องการ
ลักษณะ/โอกาส/การนำไปใช้ นำมาตัดเย็บเป็นผ้านุ่งสำหรับสวมใส่ไปงานสำคัญ เช่น งานบุญ งานวัด งานบวช งานแต่ง และงานมงคลต่างๆ

อ้างอิง
  • สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม. (ม.ป.ป.). ผ้าไหมมัดหมี่ชนบท. สืบค้น 24 ตุลาคม 2562, จาก https://qsds.go.th/silkcotton/k_8.php
ผ้าไหมมัดหมี่ลายแก้วมุกดา

ผ้าไหมมัดหมี่ลายแก้วมุกดา
(สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม, ผ้าไหมมัดหมี่ลายแก้วมุกดา)

ลักษณะเด่นของผ้า เป็นการออกแบบลวดลายโดยนำเอาลวดลายของผ้าโบราณที่มีเอกลักษณ์ และมีความหมายของจังหวัดมามัดเป็นลวดลายบนเส้นไหม และทอเป็นผืนผ้า ซึ่งแต่ละลายจะสะท้อนเอกลักษณ์และมีความหมายของจังหวัดมุกดาหาร ผ้าไหมมัดหมี่ลายแก้วมุกดาประกอบด้วย 5 สี คือ สีฟ้า สีเหลืองเข้ม สีน้ำเงิน สีขาว และสีบานเย็น คั่นลายด้วยเส้นไหม 4 สี ได้แก่ ไหมเข็นควบสีน้ำเงินและสีขาว (ไหมหางกระรอก) เส้นไหมสีบานเย็น เส้นไหมสีเหลือง เส้นไหมสีฟ้าคราม ทอด้วยกี่พื้นเมือง 5 กระสวย มีลวดลายประกอบด้วย

        1) ลายสายน้ำ (ลายง๊อกแง็ก หรือลายซิกแซก) มีลักษณะเป็นเส้นโค้งสีขาว หมายถึง สัญลักษณ์แทนแม่น้ำโขงซึ่งเป็นสายน้ำคู่จังหวัดมุกดาหาร ซึ่งเป็นเส้นกันเขตแดนระหว่างประเทศไทย และประเทศสาธารณะรัฐประชาชนลาว
        2) ลายนาคน้อย (หรือลายพญานาค) เป็นสัตว์แห่งความอุดมสมบูรณ์ มีความเกี่ยวข้องกับพุทธศาสนา และเป็นที่เคารพของชาวอิสานเกิดเป็นวัฒนธรรมร่วม ดังจะปรากฏให้เห็นในลวดลายผ้าของชาวอิสานจะมีลายนาคผสมผสานอยู่มากมาย สื่อความหมายถึงพญานาคที่อาศัยอยู่ในแม่น้ำโขงเฝ้าดูแลความเป็นอยู่ของ ชาวเมืองมุกดาหาร
        3) ลายดอกช้างน้าว (ลายดอกกระบวนน้อย) เป็นลายสีเหลืองดอกช้างน้าว ซึ่งเป็นไม้มงคลประจำจังหวัดมุกดาหาร
        4) ลายตุ้มเล็ก(ตุ้มลายไม้) แทนดวงแก้วเล็ก ลายดวงดาวในท้องฟ้า
        5) ลายตุ้มใหญ่ หรือลายมุก มีลักษณะเป็นดอกสีขาวหรือที่เรียกว่าลายตุ้ม หมายถึงแก้วมุกดา ซึ่งเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์คู่บ้านคู่เมืองของชาวเมืองมุกดาหาร

วัสดุที่ใช้ทอ ผ้าไหม หรือ ผ้าฝ้าย 
แหล่งที่ทอ จังหวัดมุกดาหาร
ชาติพันธุ์ กลุ่มชาติพันธุ์ในจังหวัดมุกดาหารมีอยู่ถึง 8 กลุ่มชาติพันธุ์ ได้แก่ชาวผู้ไทย (ภูไท) ชาวไทยอีสาน ชาวกะโซ่ ชาวข่า ชาวแสก ชาวกุลา และชาวกะเลิง ซึ่งมีการทอผ้าฝ้าย และผ้าไหม
ลักษณะ/โอกาส/การนำไปใช้  ผ้าไหมลายลูกแก้วย้อมมะเกลือ เป็นผ้าที่ชาวบ้านนิยมใช้กันอย่างมาก นิยมสวมใส่ในชีวิตประจำวัน เช่นไปทำงาน ทำไร่ ทำนา และใช้ใส่ในงานประเพณี และงานเทศกาลต่างๆ

อ้างอิง
  • สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม. (ม.ป.ป.). ผ้าไหมมัดหมี่ลายแก้วมุกดา. สืบค้น 24 ตุลาคม 2562, จาก https://qsds.go.th/silkcotton/k_17.php
ผ้าไหมมัดหมี่ลายสร้อยดอกหมาก

ผ้าไหมมัดหมี่ลายสร้อยดอกหมาก
(สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม, ผ้าไหมมัดหมี่ลายสร้อยดอกหมาก)

ลักษณะเด่นของผ้า  ผ้าไหมมัดหมี่ลายสร้อยดอกหมากเป็นลายผ้าโบราณลายดั้งเดิมของท้องถิ่นอีสาน เป็นลายเก่าแก่ของบรรพบุรุษ ซึ่งชาวบ้านในแถบภาคอีสานโดยเฉพาะ จังหวัดมหาสารคามได้ทอใช้กันมากและจังหวัดมหาสารคามได้กำหนดให้เป็นลายเอกลักษณ์ประจำจังหวัด
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม
แหล่งที่ทอ  จังหวัดมหาสารคาม
วิวัฒนาการของผ้า  ลายสร้อยดอกหมาก เป็นชื่อลายตามคำเรียกของคนโบราณ ปัจจุบันชาวบ้านอาจเรียกต่างกันไปในแต่ละท้องถิ่น เช่น ลายเกล็ดปลา หรือลายโคมเก้า เกิดจากการผสมผสานลวดลายจากลายโคมห้ามามัดซ้อนกับลายโคมเก้า ด้วยเทคนิคการโอบหมี่ เพื่อให้ลายแน่น และละเอียดขึ้น และเมื่อนำไปย้อมสีแต่ละครั้งจะทำให้สีที่ได้มีความเหลื่อมสวยงาม จุดเด่นของผ้าไหมมัดหมี่สร้อยดอกหมากคือ เป็นผ้าไหมมัดหมี่ที่มีลายขนาดเล็กและมีความละเอียด สีสันสวยงามมีความระยิบระยับจับตา
ลักษณะ/โอกาส/การนำไปใช้  ใช้ตัดเย็บเสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่ม

ผ้ามัดหมี่โฮล

 ผ้าโฮลสะไรย์

 ผ้าโฮลเปราะห์

(สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม, ผ้าโฮล)

ลักษณะเด่นของผ้า ผ้ามัดหมี่โฮลถือเป็นลายเอกลักษณ์จังหวัดสุรินทร์ ผ้าโฮลเป็นผ้าไหมมัดหมี่ที่มีลักษณะเฉพาะที่โดดเด่น ใช้เส้นไหมน้อยในการทอ มีการมัดย้อมเส้นพุ่งด้วยวิธีการเฉพาะเรียกว่า จนองโฮล โดยการมัดหมี่ผ้าโฮล นิยมมัดหมี่ 21 ลำ ซึ่งการมัดหมี่เพียงหนึ่งลาย แต่สามารถนำไปทอได้ 4 แบบ ได้แก่ ผ้าโฮลเปราะห์ (ลายโฮลผู้ชาย) ผ้าโฮลสะไรย์ (ลายโฮลธรรมดา หรือโฮลผู้หญิง) ผ้าโฮลเกียรติ และผ้าโฮลปะนะ
         ในการค้นลำมัดหมี่  มัดหมี่โฮลแต่ละลำจะเป็นอิสระต่อกัน การทอจะใช้เทคนิคการทอพิเศษโดยการทอผ้าให้ลายเฉียงขึ้นเรียกว่า “ปะน๊ะ” การมัดย้อม จะนิยมใช้สีธรรมชาติ และมัดย้อมหลายครั้ง การย้อมสีผ้าโฮล คือ จะต้องให้ครูทอผ้ามาสอนวิธีการย้อมเสียก่อน เพราะถือกันว่าเป็นผ้าครู ที่จะต้องผ่านกระบวนการครอบบครูเสียก่อน ผ้าโฮลมี 5 สี ได้แก่ สีดำ, แดง,เหลือง,น้ำเงิน และเขียว สีเหล่านี้ได้จากการย้อมด้วยสีธรรมชาติ เนื้อผ้ามักมี 2 สี ด้านหน้าเป็นสีอ่อน อีกด้านหนึ่งเป็นสีเข้มกว่า
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม
แหล่งที่ทอ จังหวัดสุรินทร์ และ จังหวัดบุรีรัมย์ ศรีสะเกษบ้างเล็กน้อย
ลักษณะ/โอกาส/การนำไปใช้ นิยมใช้เป็นผ้านุ่งในพิธีสำคัญ งานพิธีมงคลต่างๆ และใช้เป็นผ้านุ่งในโอกาสพิเศษ

อ้างอิง
  • สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม. (ม.ป.ป.). ผ้าโฮล. สืบค้น 24 ตุลาคม 2562, จาก https://qsds.go.th/silkcotton/k_1.php
ผ้ามัดหมี่อัมปรม

ผ้ามัดหมี่อัมปรม
(สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม, ผ้าอัมปรม)

ลักษณะเด่นของผ้า เป็นผ้ามัดหมี่สองทาง ( duble ikat ) คือมัดย้อมทั้งเส้นยืนและเส้นพุ่ง ซึ่งลักษณะของผ้า
          อัมปรมจะปรากฎลายทอเป็นลายตารางสี่เหลี่ยมจัตุรัสเล็กๆ มีการมัดย้อมไหมให้เป็นจุดประสีขาวเด่นขึ้นจากสีพื้น คล้ายเครื่องหมายกากบาทในตารางสี่เหลี่ยมเล็กๆ กระจายทั่วผืนผ้า ด้วยการมัดย้อมแบบที่เรียกว่า “จองกรา”เป็นการมัดหมี่ชนิดหนึ่งที่มัดได้ทั้งเส้นพุ่ง และเส้นยืน เฉพาะส่วนของเส้นไหมที่จะทำ ลวดลายที่เรียกว่า กราประ คือจุดประขาวของเส้นยืนมาชนกับจุดประขาวของเส้นพุ่งเป็นเครื่องหมายบวกหรือกากบาทบนสีพื้น หากมีจุดประขาวบนพื้นสีแดงเข้มที่ย้อมจากครั่ง เรียกว่า ลายอัมปรมครั่ง หรือจุดประขาวบนพื้นสีม่วงที่ย้อมจากครามเรียกว่าลายอัมปรมปกามะออม หรือจุดประขาวบนพื้นสีเหลืองอมทองที่ย้อมด้วยเขหรือเคลย์(ภาษาถิ่น) เรียกว่า อัมปรมเคลย์
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม
แหล่งที่ทอ จังหวัดสุรินทร์ บุรีรัมย์
ลักษณะ/โอกาส/การนำไปใช้ ผ้ามัดหมี่อัมปรมใช้เป็นผ้านุ่งในโอกาสพิเศษ เช่น นุ่งไปวัดในงานบุญ งานสงกรานต์ หรือในงานพิธีสำคัญ

อ้างอิง
  • สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม. (ม.ป.ป.). ผ้าอัมปรม. สืบค้น 24 ตุลาคม 2562, จาก https://qsds.go.th/silkcotton/k_3.php
ผ้าไหมลายหมี่คั่นขอนารี

ผ้าไหมลายหมี่คั่นขอนารี
(สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม, ผ้าไหมลายหมี่คั่นขอนารี)

ลักษณะเด่นของผ้า ผ้าไหมลายหมี่คั่นขอนารี เป็นลายผ้ามัดหมี่เอกลักษณ์ของจังหวัดชัยภูมิ เกิดจากการนำ หมี่คั่นลายโบราณที่เป็นลายพื้นฐาน มารวมกับ ลายมัดหมี่ขอนารีที่เป็นลายที่มีการประยุกต์มาจากลายขอ ซึ่งเป็นลายดั้งเดิม แต่สันนิษฐานว่าน่าจะเกิดหลังผ้าลายหมี่คั่น ซึ่งเป็นลายพื้นฐาน
วัสดุที่ใช้ทอ ไหม
แหล่งที่ทอ จังหวัดชัยภูมิ
ลักษณะ/ โอกาส /การนำไปใช้  ใช้นุ่ง และตัดเย็บเป็นเสื้อผ้า

อ้างอิง
  • สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม. (ม.ป.ป.). ภูมิปัญญาผ้าไหมไทย. สืบค้น 23 ตุลาคม 2562, จาก https://qsds.go.th/silkcotton/
  • สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม. (ม.ป.ป.). ภูมิปัญญาผ้าไหมไทย. สืบค้น 23 ตุลาคม 2562, จาก https://qsds.go.th/silkcotton/k_1.php
  • สำนักอนุรักษ์และตรวจสอบมาตรฐานหม่อนไหม และ ศูนย์สารสนเทศหม่อนไหมและประชาสัมพันธ์ สำนักบริหารกลาง กรมหม่อนไหม. (ม.ป.ป.). ผ้าไหมลายหมี่คั่นขอนารี. สืบค้น 24 ตุลาคม 2562, จาก https://qsds.go.th/silkcotton/k_18.php
  • สิทธิชัย สมานชาติ. (2562). มรดกภูมิปัญญาสิ่งทออีสาน (พิมพ์ครั้งที่ 1). นนทบุรี: โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย จำกัด. จาก http://book.culture.go.th/IsanTextiles/mobile/index.html